مدرنیسم ایرانی پارادوکس است





او که دکتری خود را از دانشگاه UCE انگلستان دریافت کرده، دهم آذرماه از جدیدترین کتاب خود رونمایی کرد؛ کتابی که عنوانش «زایش مدرنیسم ایرانی» است و به معرفی نسل دوم هنرمندان مدرنیست ایرانی اختصاص دارد؛ هنرمندانی که این‌روزها نام‌هایشان در حراجی‌های مختلف و منابع تاریخ هنر، به تناوب به ‌گوش می‌رسد و دیده می‌شود؛ کسانی چون مارکو گریگوریان، منیر فرمانفرماییان، پرویز کلانتری، بهجت صدر، سهراب سپهری، غلامحسین نامی، پرویز تناولی، محمد احصایی‌، عباس کیارستمی، آیدین آغداشلو، جلال شباهنگی، فریده لاشایی، کورش شیشه‌گران، پری یوش‌گنجی، نصرت‌الله مسلمیان و… . بخشی از کتاب نیز به موزه هنرهای معاصر تهران اختصاص دارد که نشان دهنده جریان رشد هنر مدرن ایرانی است و بسیاری از آثار شاخص این هنرمندها در آن نگهداری می‌شود. با سمیع‌آذر درباره مدرنیسم ایرانی و این کتاب گفت‌وگویی داشته‌ایم که پیش روی شماست.

  • آقای دکتر! اجازه بدهید در همین سؤال اول از شما بپرسم چرا میان ۱۵هنرمندی که در کتاب «زایش مدرنیسم ایرانی» به معرفی آنها پرداخته‌اید، نامی از هنرمندان نسل اول این عرصه مانند مرحوم جوادی‌پور یا ضیاء‌پور نیست و فقط نسل دوم را انتخاب کرده‌اید؟

نسل اول هنرمندان مدرنیست ایرانی مانند جلیل ضیاء‌پور، جواد حمیدی یا احمد اسفندیاری کسانی هستند که هنر مدرن را در ایران معرفی کردند و نهال مدرنیسم را در کشور کاشتند اما کارهای شاخص مدرنیستی ، نمادین و یونیک در این عرصه توسط آنها خلق نشد بلکه آثاری این‌چنین توسط نسل دوم که شاگردان آنها بودند پدید آمد. نمونه‌های متنوع مدرنیسم ایرانی در دهه۳۰ شمسی معرفی شد و در دهه‌های‌۴۰ و ۵۰ به یک ظهور با هویت ایرانی نایل آمد.

  • پس بگذارید بپرسم چرا به گمان شما نسل اول مدرنیست‌های ایرانی نتوانستند به خلق آثار شاخص و ماندگار دست بزنند؟

علت‌های مختلفی را می‌توان برشمرد. یکی از علت‌ها می‌تواند این باشد که نسل اول بیشتر معلمی کردند و در خلال کلاس‌های آنها مدرنیسم معرفی شد.

  • شما کتابتان را زایش مدرنیسم ایرانی نامیده‌اید. سؤال اینجاست که آیا مدرنیسم را می‌شود به عنوان یک تفکر یا مکتب، در جغرافیای خاصی محدود کرد؛ مثلا ما مدرنیسم فرانسوی یا انگلیسی داریم که حالا بتوانیم بگوییم مدرنیسم ایرانی؟

من این نام را روی کتاب گذاشتم چون به‌طور کلی مدرنیسم ایرانی یک پارادوکس است. مدرنیسم، تفکری جهانی است و نمی‌شود به مدرنیسم چینی یا مدرنیسم ژاپنی و… محدودش کرد اما در ایران، این تفکر و سبک، رنگ محلی به خود گرفت و با روح تصویرگری ایرانی که پیش از آن، قرن‌ها در ایران سیطره داشت درآمیخت. ممکن است چنین تلفیقی با روح و طبیعت مدرنیسم مغایر باشد اما در طول تاریخ، یکی از روش‌های ما این بوده که هر چه را از فرهنگ دیگرکشورها وام گرفته‌ایم، با عناصر فرهنگ خودمان تلفیق کرده‌ایم؛ مانند پیتزای ایرانی که آنقدر ایرانی می‌شود که دیگر شکل پیتزایی که از ایتالیا آمده نیست و می‌بینیم که بعد از خود ایتالیا، کشوری که پیتزا در آن بیشترین طرفداران را دارد، ایران است.

ما نوعی تبحر تاریخی داریم که بر اساس آن عناصر فرهنگ‌های دیگر را می‌گیریم و با فرهنگ خود درمی‌آمیزیم و اینگونه است که می‌توانیم چنین ترکیبی را تحمل کنیم؛ در واقع ما نمی‌توانیم به صورت خالص، فرهنگ دیگری را بپذیریم؛ مگر جلوه ایرانی‌شده‌اش را. به عبارت دیگر ما در «از آنِ خود‌سازی» تبحر‌ داریم. بیشتر مدرنیست‌های ایرانی چنین کاری کرده‌اند و مدرنیسم را با حکمت ایرانی یا مینیاتور ایرانی و… درهم آمیخته‌اند و این مداخله در مدرنیسم، گاه به شکل حداقلی و گاه حداکثری رخ داده است. به عنوان مثال، کسانی چون بهجت صدر، محسن وزیری‌مقدم و مارکو گریگوریان از همه بیشتر هنر مدرن را درک کرده‌اند و آن را با فرهنگ ایرانی درآمیخته‌اند و به یک مدرنیسم ناب ایرانی رسیده‌اند.

  • آیا با توجه به روحیه‌ای که در خود این مکتب وجود دارد و مغایر چنین محلی‌سازی‌هایی‌ است، منتقدان اروپایی نیز مانند ما چنین روحیه‌ای را درک می‌کنند و این آثار را مدرن می‌نامند؟

تا دهه۱۹۶۰ مدرنیسم در غرب بر جهان خود تأکید می‌ورزید و به هیچ رنگ تعلقی تن نمی‌داد اما بعد از ۱۹۶۰ که موج پست‌مدرنیسم شکل گرفت و مشخص شد هنر غرب را می‌شود با ترکیب عناصر فرهنگ‌های محلی و غیرغربی درآمیخت و به ملغمه‌ای به نام پست‌مدرنیسم رسید، هنر مدرنیستی، تحمل بیشتری پیدا کرد.

توجه کنید! در خود غرب هم فرهنگ مدرنیستی برآمده از فرهنگ سفیدپوست مسیحی بورژوازی با جنسیت مردانه بود اما همان‌جا هم اقلیت‌های رنگین‌پوست بودند که به خلق اثر دست زدند، یا زنان و یا پیروان مذاهب غیرمسیحی. این چرخه همان‌جا هم شکسته شد.

  • خود شما از نسل دوم، جای کدام هنرمندان تأثیرگذار را در این کتاب خالی می‌بینید؟

هنرمندانی هستند که در تحقق مدرنیسم ایرانی و محلی‌کردن آن نقش داشته‌اند و شاخص هم هستند (مانند حسین زنده‌رودی، بهمن محصص، مسعود عربشاهی، محسن وزیری‌مقدم، ابوالقاسم سعیدی، حسین کاظمی و ناصر عصار) اما در این کتاب نیستند. من این کتاب را بر اساس مقاله‌هایی که از قبل درباره هنرمندان به بهانه‌های مختلف نوشته بودم جمع‌آوری و منتشر کردم و فرصتی برای نوشتن مطلب جدید درباره هنرمندان دیگر نداشتم. امیدم این است که این کتاب، جلد دومی هم داشته باشد. البته من در نگارش مطالب، از آشنایی شخصی‌ام با هنرمندان و گفت‌وگوهای خصوصی با آنها که به فهم و درک من از هنر آنها کمک بسیاری کرد، سود بردم. امیدوارم فرصت همنشینی با دیگر هنرمندان در قید حیات را نیز پیدا کنم.

  • نوشتن مونوگراف برای هنرمندان، اصولا در کشور ما سنت بسیار فراموش‌شده‌ای است. اگر کتاب شما را بتوان نه نوعی مونوگراف اما تلاشی برای رسیدن به این منظور در نظر گرفت، این کتاب چقدر می‌تواند در بیان پیچیدگی هنر این هنرمندان و تثبیت بیشترشان در تاریخ هنر جهان یا مارکت جهانی تأثیرگذار باشد؟

هنرمندان مدرنیست ایرانی همگی دارای مارکت هستند. با اینکه زبان پیچیده‌ای داشته‌اند اما هرکس که در این زمره قرار می‌گیرد دارای مارکت خوبی است. مدرنیست‌ها اساسا یکه‌تازان مارکت جهان هستند و به نظر می‌رسد همیشه هم خواهند بود. برای هنرمندانی که مدرنیست نیستند اقبال کمی وجود دارد. در ۲دهه گذشته هنرمندان کلاسیک و سنتی، این مارکت را در اختیار داشتند.

مونوگراف کتابی است که بسیار قطور و دربرگیرنده همه آثار یک هنرمند باشد. ما جز برای پرویز تناولی و یکی دو هنرمند دیگر چنین مونوگرافی‌ای نداریم. حتی کاتالوگ‌های خوبی برای هنرمندان نداریم که حاوی رزومه آنها باشد. قطعا مونوگراف در مارکت جهانی نقش دارد چراکه افراد به آن مراجعه می‌کنند و اثری را که در مارکت ارائه شده است، در آن می‌بینند و از جعل آثار نیز جلوگیری می‌شود. سیر تحولات فکری هنرمند در مونوگراف بررسی و تحول سبک‌شناسی او تحلیل می‌شود و همه اینها به هنرمند اعتبار می‌دهد. شاید یکی از انگیزه‌هایی که باعث شد این کتاب را منتشر کنم همین بود. من منتقد هنری نیستم، سابقه زیادی در نگارش نقد ندارم و حتی شاید در وهله نخست، اعتمادبه‌نفس آن را هم نداشتم که چنین کاری انجام دهم اما ضرورت وجود چنین مطالبی را در داخل و خارج از کشور به‌شدت احساس کردم. ما حتی در داخل با نام بسیاری از هنرمندان آشنا هستیم اما از درک و تحلیل آنها عاجزیم. این کتاب تا‌ حدی درباره چرایی اهمیت آثار این هنرمندان، توضیح می‌دهد.

  • بسیاری مواقع اثری از همین هنرمندان ـ مانند سهراب سپهری که شما در کتابتان به او پرداخته‌اید ـ در یک حراجی به قیمتی بالا فروخته می‌شود و یک پرسش بزرگ درباره چرایی این رخداد، میان هنرمندان و مردم شکل می‌گیرد. این کتاب می‌تواند به این چرایی پاسخ دهد؟

این کتاب در درک همگانی برای پی‌بردن به اهمیت این هنرمندان موثر است و نه فقط در داخل مارکت که حتی در خارج از مارکت هم می‌تواند چنین باشد.
ما درباره فروش آثار سهراب سپهری، چندان سؤال و جوابی نداریم چون او هم شاعر شاخصی در عرصه شعر نو است و هم در جوانی از دنیا رفته؛ پس می‌توانیم تا حدی بپذیریم که چنین مارکتی داشته باشد اما دلیل این را که آثار چهره‌های کمترشناخته‌شده، چندصدمیلیون به فروش می‌رود، نمی‌فهمیم. به این پرسش که چرا قیمت آثار استادان مدرنیست بالاست و معیارهای ارزشمندبودن کار آنها، در این کتاب اشاره شده است. این نوشته‌ها کمک می‌کند که از طرح بگذریم و تنها به ظاهر آثار اکتفا نکنیم.

  • شما معتقدید که مدرنیست‌های ایرانی مارکت را در دست دارند. فکر می‌کنید چنین قابلیتی در هنرمندان معاصر هم وجود داشته باشد؟

در هنر معاصر، شکل قضاوت به‌ گونه‌ای است که ممکن است شما امروز اثر یک هنرمند را خیلی خوب ببینید اما ۲دهه دیگر قضاوت‌تان عوض شود یا برعکس. در واقع رسیدن به چنین اطمینانی زمان می‌برد. مثلا باید دید در این میان چه هنرمندان دیگری ظهور می‌کنند. مارکت اصولا محتاط است و هیچ هنرمندی را به‌سرعت درون خود راه نمی‌دهد؛ باید یکی‌دو دهه بگذرد و هنرمند تثبیت شود؛ وقتی ماندگاری‌اش قطعی شد، روی آثارش سرمایه‌گذاری می‌شود. درباره بسیاری از مدرنیست‌ها هم وضع به همین منوال بود و زمانی که سنی از آنها گذشت یا حتی بعد از درگذشت، آثارشان مارکت پیدا کرد. امروزه در دنیا هم عده کمی از هنرمندان معاصر مارکت دارند و تازه به رکوردهایی رسیده‌اند که به مرز رکورد مدرنیست‌ها نزدیک هم نشده است!

  • البته اخیرا تابلوی «ناجی جهان» یا «سالواتور موندی» اثر لئوناردو داوینچی، نقاش ایتالیایی دوران رنسانس، توانست به ‌طوری غیرقابل پیش‌بینی، رکورد فروش آثار هنری را در حراج‌های مختلف بشکند.

این یک اتفاق بود. داوینچی در تاریخ هنر یک استثناست و از هنرمندان قرن۱۶، هر هنرمند دیگری بود نمی‌توانست به چنین رکوردی برسد. در این سال‌ها آن‌قدر روی این هنرمند کار شده که در جایگاه یک اسطوره قرار گرفته است.


Source Article from http://www.hamshahrionline.ir/details/391566